Những người giữ hồn cổ vật
Bình cổ gốm Việt thế kỷ XVI.

Mọi người vẫn thường nói: món đồ cổ là món đồ có giá trị - giá trị vì thời gian, vì dấu ấn lịch sử và nét văn hóa đặc trưng của nó. Các nhà sưu tầm (NST) cổ vật là những người đã bỏ rất nhiều công sức để tìm kiếm, tập hợp, lưu giữ những món đồ cổ có giá trị. Các bộ sưu tập cổ vật dù thuộc sở hữu riêng của từng cá nhân, nhưng đã góp phần lưu truyền những giá trị văn hóa cổ, nhất là của người Việt Nam.

Vài nét về Câu lạc bộ Cổ vật Bến Tre
Cùng với Bảo tàng Bến Tre, Câu lạc bộ (CLB) Cổ vật Bến Tre đang lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị. CLB ra đời từ ý tưởng của ông Nguyễn Xuân Kỷ - nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam - nguyên Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre - nguyên Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Bến Tre. CLB được Hội Sinh vật cảnh Bến Tre ra quyết định thành lập vào tháng 2-2002, với nhiệm vụ tập hợp những người yêu thích sưu tầm cổ vật chuyên về gốm sứ. Khi mới thành lập, CLB chỉ có 6 hội viên (HV). Đến nay, số HV đã tăng lên 45 người (trong đó, có 3 người là HV của Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam). Các HV thuộc nhiều thành phần khác nhau: doanh nhân, bác sĩ, kỹ sư, công nhân, viên chức, cán bộ hưu trí, nông dân..., đa số đều có hơn 10 năm sưu tầm cổ vật.
Ông Nguyễn Hoàng Trung - Phó Chủ nhiệm CLB cho biết, hoạt động chính của CLB là sưu tầm, nghiên cứu, trao đổi cổ vật gốm sứ các loại ở nhiều thời kỳ khác nhau, như: gốm Việt, gốm Chăm-pa, gốm Óc Eo, gốm Trung Quốc, Nhật Bản... (trong đó, gốm Việt được chú trọng nhất). Trong nhiều năm qua, CLB đã kết hợp với Bảo tàng Bến Tre và một số NST ngoài tỉnh tổ chức nhiều đợt triển lãm, trưng bày cổ vật gốm sứ. Ngoài ra, CLB còn tổ chức giao lưu với các CLB Cổ vật thuộc TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Tiền Giang... Không những phối hợp tổ chức triển lãm, giới thiệu cổ vật, CLB Cổ vật Bến Tre còn tặng một số cổ vật cho các bảo tàng - những nơi CLB từng giao lưu, trưng bày (điển hình như Bảo tàng Phú Thọ, Huế…).
Việc hỗ trợ, tư vấn cho nhau cũng được xem là một trong những tiêu chí hoạt động của CLB. Khi một HV dự định mua món đồ cổ nào đó, sẽ được anh em trong CLB cùng xem xét kỹ lưỡng món đồ ấy để tránh mua nhầm hàng giả. Theo các NST, hiện nay, cổ vật giả rất nhiều và rất tinh vi. Do vậy, đôi khi người sưu tầm phải nhờ đến sự trợ giúp của giới chơi gốm sứ cổ, để có thể xác định chính xác giá trị của món cổ vật mà mình ưng ý. Hiện, CLB đang lưu giữ hơn 1 ngàn cổ vật gốm sứ các loại như: bình hoa, bình trà, tô, chén, bình vôi... Trong đó, có những cổ vật gốm Việt rất quý hiếm, như: gốm Lý Trần (thế kỷ XI-XIV), gốm Chu Đậu Hải Dương (thế kỷ XIV-XV), gốm Quảng Đức, gốm Châu Ổ ở miền Trung (thế kỷ XVII-XIX), gốm Phù Lãng Bắc Ninh (thế kỷ XVII- XVI)...
“Vào sinh, ra tử”
Những NST cổ vật có cùng chung đặc điểm là khi đã “vào cuộc” (sưu tầm) thì vô cùng đam mê, mà dân trong nghề thường gọi là “máu sưu tầm”. Họ đã gửi cả tâm hồn của mình vào cổ vật để trân trọng, nâng niu, giữ gìn từng món đồ cổ có được như một tài sản vô giá... Theo các NST, từ những món đồ cổ, họ được hiểu thêm về những nét văn hóa thời xa xưa, để nghiên cứu sâu hơn về cách chế tác của người đi trước từ chất liệu, nét hội họa, kỹ thuật tráng men, cách thức nung…
Các nhà sưu tầm trao đổi ý kiến về cổ vật.
Theo chân các NST trong CLB, chúng tôi hiểu “đời sưu tầm” cũng lắm gian nan... Khi nghe tin ở đâu có cổ vật gốm sứ, thì các NST trong CLB lặn lội đến tận nơi để tìm hiểu và hỏi mua. Có những nơi ở tận vùng sâu, vùng xa, hoặc phải qua sông, qua đò rất vất vả, nhưng họ không hề nản chí, mà đã quyết chí đi tới cùng để được thấy tận mắt món đồ cổ. Đối với những món đồ cổ mà “gia chủ” không chịu bán, các NST phải “năm lần bảy lượt” đến tận nơi để thương lượng, thậm chí là năn nỉ dai dẳng. Dù đã có kinh nghiệm và cũng được đồng nghiệp hỗ trợ hết mình, nhưng cũng không ít lần các NST phải “chết đứng”, bởi sau khi “rước nàng về dinh” (đã đem cổ vật về - NV) mới vỡ lẽ là… hàng nhái. Rồi thêm nữa, đối với các món đồ cổ, khỏi phải nói là NST cẩn trọng thế nào nhưng thỉnh thoảng sơ suất, làm cổ vật bị rạn nứt, thậm chí là vỡ, thì lúc ấy, trái tim NST cũng... “vỡ” theo. Điều đáng trân trọng là khi bị vỡ món đồ cổ, NST không chỉ buồn vì làm hư một món đồ có giá trị mà vì có lỗi với người xưa.
Trong CLB, có lẽ NST Nguyễn Văn Lộc là người có nét đặc biệt nhất, vì gia đình anh có đến 3 thế hệ là NST cổ vật. Anh là người thuộc thế hệ thứ ba, được làm quen với cổ vật từ khá sớm nên niềm đam mê sưu tầm cổ vật “ngấm vào máu” anh ngay từ lúc nhỏ. Khi ấy, anh rất thích và thường ngắm nghía rất lâu các món đồ cổ của ông nội trưng bày trong tủ kiếng. Anh “ấp ủ một hoài bão” rằng, lớn lên sẽ giống ông và cha. Đến nay, anh đã có hơn 15 năm sưu tầm cổ vật gốm sứ với bộ sưu tập gần 500 món đồ cổ gốm sứ các loại. Cũng là người có thâm niên sưu tầm, NST Trọng Nhân tâm sự, ngoài công việc và gia đình thì thế giới đồ cổ là nơi đã mang lại cho anh niềm vui, thư giãn và sự hưng phấn để tiếp tục làm tốt công việc hàng ngày của mình. Anh kể, món đồ cổ đầu tiên khi “khởi nghiệp” là một chiếc đĩa trà, nhưng đặc biệt là chiếc đĩa trà này không phải do anh mua, mà là món đồ kỷ niệm do một người bạn (cũng là NST) tặng. Hiện, bộ sưu tập của anh có hơn 100 món đồ cổ các loại đồ dùng bằng gốm, và hầu hết đều là gốm Việt.
Cổ vật - hiện hữu “chứng nhân lịch sử”
Các NST bày tỏ, sở dĩ họ “chết mê chết mệt” các món đồ cổ là vì giá trị thời gian gắn liền với từng thời điểm lịch sử của nó. NST Nguyễn Quang Chánh - Chủ nhiệm CLB nói thêm, ngày xưa tất cả các khâu đều làm bằng thủ công. Do đó, trong mỗi món đồ cổ, thể hiện sự khéo tay, sắc sảo và cả sự công phu của các người thợ lành nghề thời ấy. Họ đã tốn rất nhiều công sức và tâm huyết để làm ra những món đồ cổ ấy. Quan trọng hơn, từng món đồ cổ đều gắn với một nét văn hóa trong từng thời kỳ. Khi ngắm nhìn đồ cổ, các NST và người thưởng ngoạn càng hiểu thêm về nét văn hóa xưa. Đơn cử, các vật dụng bằng gốm ở thời Lý Trần, thường có hoa văn họa tiết là hình bông sen hay những cánh sen cách điệu, vì xã hội thời này bị chi phối bởi tư tưởng Phật giáo. Những món gốm sứ thời Minh - Thanh (Trung Quốc) thì có hoa văn là những vị tiên, hiền triết của Nho giáo, những cánh chim, muôn thú, hoa lá, cỏ cây, núi non, sông nước… thể hiện sự tĩnh lặng trong tư tưởng tu tiên của Nho giáo…
“Chơi đồ cổ”, ngoài sự thỏa mãn nhu cầu tinh thần, người sưu tầm còn cảm nhận ý nghĩa sâu xa của sự bảo tồn, gìn giữ cổ vật của cha ông qua nhiều thế hệ. Dù thời gian đã qua đi hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm, từ thế hệ này đến thế hệ khác, cổ vật vẫn là vật chứng của thời gian, chất chứa những giá trị văn hóa, tinh thần cho con người đương đại và lưu truyền cho hậu thế. Cổ vật đẹp và quý ở chỗ nó mang trên mình cái hồn của một dân tộc, của một giai đoạn lịch sử, của những nét văn hóa tinh túy nhất của từng thời kỳ.
Dù sưu tầm cổ vật cũng khá nhiều tốn kém, nhưng các NST của CLB Cổ vật Bến Tre đều “theo tới cùng”. Họ “mê” không chỉ vì đặc điểm rất riêng của từng cổ vật mà trong thế giới cổ vật, họ như được sống với quá khứ, với những câu chuyện, sự kiện xưa thật xưa đang hiện về...
Bài, ảnh: Anh Luân