Tượng nhà mồ là một dấu ấn độc đáo, góp phần tạo nên kho tàng văn hóa truyền thống của anh em các dân tộc Tây Nguyên. Mỗi bức tượng là một tác phẩm chứa đựng giá trị tâm linh sâu sắc, đã được những người nghệ nhân thổi vào đó tâm hồn mình và quan niệm về cuộc sống. Bài phản ánh sau đây được thực hiện tại huyện Kbang sẽ là câu chuyện về những nghệ nhân tạc tượng với hành trình “thổi hồn vào gỗ”.
Nghệ nhân Đinh Hoắt kể chuyện lần đầu tạc tượng.
Đến làng Bôn xã Lơ Ku, huyện Kbang chúng tôi đã tìm gặp nghệ nhân Đinh Hoắt – người từng đạt giải nhất Hội thi tạc tượng dân gian các tỉnh Tây Nguyên năm 2007 được tổ chức tại tỉnh Đak Lak. Nghệ nhân Đinh Hoắt đã kể cho chúng tôi nghe về lần đầu ông tạc tượng: Xưa tôi có đi theo chú, hai chú cháu đi cắt một cây muồng to để làm tượng. Làm hình người ngồi xem uống rượu và một con hổ. Hai chú cháu cùng làm phải hết 5 ngày, lúc đó tôi mới 19 tuổi. Cũng bởi hứng thú trước nghệ thuật tạc tượng dân gian của dân tộc mình đã khiến ông Đinh Hoắt quyết định mày mò học tạc tượng nhà mồ. Để đến hôm nay, ông đã trở thành một trong những nghệ nhân xuất sắc trong việc tạc tượng truyền thống để bảo tồn cho các thế hệ người Bah nar về sau. Nghệ nhân Đinh Hoắt tiếp tục câu chuyện: Bây giờ người ta làm 1 là nhanh, 2 là đẹp mà làm bằng bào, cưa, giấy nhám, đấy là họ có đổi mới. Nhưng mà xưa thì làm bàng rìu, rựa, dao nhọn. Dùng bằng tay thì nói chung là không đẹp, nhưng mà nó có giá trị. Bây giờ người ta cũng làm bằng tay nhưng để làm cảnh, để trong nhà cho đẹp nhưng mà không có giá trị như ngày xưa, không có hồn. Cũng có chung niềm đam mê tạc tượng, 2 nghệ nhân Đinh Jrang và Đinh Gol - ở làng Leng - xã Tơ Tung, huyện Kbang cũng là những nghệ nhân xuất sắc trong việc tạc tượng nhà mồ. Khi được hỏi về quá trình làm tượng, nghệ nhân Đinh Jrang, nói: theo đúng với phong tục ngày xưa, muốn làm 1 bức tượng cho nhà mồ, phải lên rừng cúng 1 ghè rượu và 1 con gà rồi mới được chặt cây về tạc; người nghệ nhân giỏi phải làm ra cái tượng khiến vui lòng linh hồn người chết. Nghệ nhân Đinh Jrang chia sẻ: Nếu người đàn bà chết thì mình làm tượng đàn ông, như thế thì linh hồn người chết mới vui được.
Nghệ nhân Đinh Jrang trao đổi với phóng viên.
Việc hình thành nhà mồ và tượng nhà mồ gắn liền với Lễ bỏ mả của người Tây Nguyên. Nếu như trước đây những bức tượng nhà mồ được làm với mong muốn bầu bạn với người chết khi về thế giới bên kia, thì ngày nay tượng nhà mồ còn được tìm thấy ở những khu trưng bày, hội thi tạc tượng dân gian, hay các hoạt động truyền dạy, lưu giữ. Những bức tượng nhà mồ được hình tượng hóa bằng hình dáng con người trong đời sống sinh hoạt thường ngày, như múa trống, đánh chiêng, địu con, giã gạo… Có lẽ chính vì muốn mang những điều sinh động của cuộc sống theo linh hồn người chết đi về thế giới của Atâu mà từ xưa, việc tạc tượng đã trở thành điều không thể thiếu trong nghi thức bỏ mả. Nghệ nhân Đinh Jrang kể tiếp: Từ ông cha ngày xưa, làm lễ bỏ mả phải có tượng này, gia đình có chuyện buồn thì dân làng đến chia sẻ, đánh cồng chiêng…Giờ hết năm cũ sang năm mới, cúng bái ăn mừng lúa mới xong hết rồi, chúng tôi làm tượng này để mang về nhà con cháu xem mà tập theo, sợ sau này chúng không biết làm tượng để bỏ mả.
Có thể khẳng định, tượng nhà mồ Tây Nguyên là những tác phẩm điêu khắc độc đáo, chứa đựng một nền nghệ thuật dân gian mà không phải nơi đâu cũng có được. Chính sự tài hoa, sáng tạo và cái tâm của những nghệ nhân tạc tượng đã thổi hồn cho khúc gỗ vô tri trở nên muôn hình vạn trạng. Chúng tôi thiết nghĩ, gìn giữ được điều này sẽ góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa độc đáo của các dân tộc Tây Nguyên nói chung và người Bahnar trên địa bàn tỉnh nói riêng./. Hà Duyệt (Đài – TH Kbang)