Dương Quang Tùng

Cách Hà nội khoảng 50km về phía Tây bắc, địa chỉ xóm Đoàn Kết - Lâm Sơn - Lương Sơn (Hòa Bình) chắc hẳn đã khá quen thuộc với khá nhiều người từng lên Tây Bắc và nghỉ chân lại nơi đây. Một làng nghề mới được hình thành không rõ tự bao giờ, với cái nghề không mới và sản phẩm cũng rất kén người mua - đó là nghề chế tác gỗ lũa.


Nằm ngay ven quốc lộ 6 dưới những chân núi đá vôi mát lạnh của vùng cửa ngõ Tây bắc, khoảng 14 cơ sở sản xuất gỗ lũa nằm kế tiếp nhau với những gian trưng bày sản phẩm mang dáng vóc lạ kỳ đã khiến rất nhiều du khách phải dừng chân lại nơi đây để “mục sở thị”, rồi mua một vài món đồ về phục vụ cho thú chơi của mình hoặc chỉ đơn giản làm vật kỷ niệm cho một chuyến đi…
Thoáng nhìn qua những cơ sở sản xuất này thoạt đầu sẽ có người lầm tưởng rằng đây là những quán giải khát và có bán kèm “củi khô”. Bởi lẽ bên ngoài cửa các xưởng là những đống rễ cây khô vẫn còn dính đầy bụi bùn được xếp chồng lên nhau đang chờ qua tay những người thợ “kỳ mộc” để trở thành những tác phẩm mỹ nghệ có giá trị.

Từ thú chơi tới làng nghề.
“Tiền thân của làng nghề xuất phát từ thú chơi gỗ lũa của những người dân quanh đây từ khoảng những năm 90. Vào mùa mưa, lũ sông Đà chảy mạnh đã cuốn theo đó những gốc cây, cành cây khô từ thượng nguồn về lòng hồ sông Đà. Dân chài trên sông đã vớt những gốc cây này đem bán làm củi đun, thấy vậy một số dân chơi đã mua lại những xe củi khô đó rồi chọn ra những gốc cây có hình thù đẹp, gỗ tốt, đánh bóng và đem trưng bày trong căn nhà của mình. Rồi dần dần có người đến nhà chơi thấy đẹp hỏi mua lại với giá cao…Và cứ như vậy, vừa chơi vừa bán, nơi đây đã hình thành lên một làng nghề tự lúc nào” - anh Trịnh Văn Hùng, chủ một cơ sở sản xuất cho biết.
Là người quê gốc Hưng Yên nhưng gia đình anh đã ở đây từ những năm 60, anh chứng kiến sự ra đời của làng nghề cũng như “tập tọe chơi gỗ lũa từ khi còn niên thiếu”. Anh tự nhận mình là một trong những người đầu tiên góp phần hình thành nên làng nghề và theo nghề phát triển cho đến ngày hôm nay. Từ những năm 2001, khi biết được nhiều khách thập phương qua đây có thú chơi gỗ lũa, với số vốn dành dụm ban đầu được khoảng 20 triệu đồng anh đã mầy mò học thêm nghề mộc và mua sắm máy móc để gây dựng được một khu xưởng hoành tráng như ngày hôm nay.
Xưởng sản xuất nhà anh Hùng có khu trên và khu dưới. Khu dưới vừa là nơi chế tác vừa là nơi trưng bày những sản phẩm vừa được hoàn thành và cũng là nơi tập kết những xe củi khô mà anh mới nhập về. Khu trên là khu trưng bày chính với những sản phẩm mẫu và những sản phẩm đã được đặt hàng. Khoảng 5,7 người thợ với đôi bàn tay khéo léo đang đưa đẩy những chiếc giấy giáp đánh thật nhịp nhàng trên những khúc gỗ lũa đang dần trở thành những sản phẩm có giá trị lên tới cả chục triệu đồng.
Anh Hùng cho biết: Chơi gỗ lũa đòi hỏi người chơi phải có cái nhìn tinh tế và một trí tưởng tượng phong phú. Đứng trước một tác phẩm gỗ lũa, người chơi phải biết cảm nhận những gì còn tiềm ẩn trong thớ gỗ, và tập làm quen việc kết hợp cái vẻ đẹp hoang sơ của thiên nhiên với những rung động thẩm mỹ của con người…Mỗi sản phẩm gỗ lũa có một hình thù và vẻ đẹp khác nhau dưới con mắt mỗi người, không ai giống ai, vì vậy cần phải cảm nhận nó từ trong tâm hồn của mình. Những người chơi gỗ lũa “chuyên nghiệp” còn chú ý tới chất lượng loại gỗ và độ tuổi của cây gỗ đó. Lũa được hình thành từ những loại gỗ quý như đinh hương, gù hương, giáng hương, trai, nghiến…Chất của gỗ lũa rất cứng, không bị mối mọt, không cong vênh hay bị ảnh hưởng bởi mưa nắng. Cái đẹp của gỗ lũa đầu tiên và cuối cùng phải là cái đẹp tự nhiên, còn nghệ nhân chỉ là người chỉnh sửa, chau chuốt lại cái vẻ đẹp nguyên sơ vốn có của nó mà thôi.
Anh chỉ cho tôi một số thành phẩm ở khu dưới mà anh tâm đắc, đọc tên nghe cũng thật ru hồn người, như: dáng Long huyền đổ, dáng Hoành, dáng Phượng Hoàng trong gió, dáng Công múa, dáng Báo vồ mồi, v.v. Đi kèm theo đó là những mức giá đã được định sẵn cho các tác phẩm- đều trên dưới 10 triệu đồng. Anh cho biết tác phẩm có giá cao nhất trong xưởng của anh là 50 triệu đồng- đó là một chiếc bàn lũa gù hương đã được bán cho một người chơi ở Vĩnh Phúc.

Gian nan tìm gỗ lũa
Chơi gỗ lũa đã khó, nhưng việc tìm kiếm nó còn khó khăn gấp bội, và khôn lường. Anh Hùng kể lại những chuyến đi tìm gỗ lũa như những cuộc hành trình tìm kiếm “đứa con thất lạc” đầy gian khổ và nguy hiểm. Những chuyến đi để đưa được những cây gỗ lũa về xưởng kéo dài tới hai, ba tháng, ở những khu rừng già cách xa xưởng của anh tới hàng trăm cây số. Nơi rừng thiêng nước độc đó ẩn chứa biết bao nguy hiểm rình rập. Có những ngày mưa, đoàn của anh có người bị sốt rét, vắt cắn và cả trượt ngã đến gãy cả chân. Để đưa được một gốc lũa lên mặt đất phải huy động tới 10 nhân công đào xúc ngày đêm, và phải làm một cách thật cẩn thận để cho cây lũa được nguyên vẹn. Năm người tời, năm người kê để đưa cây lũa nhích từng mét một ra khỏi khu rừng, và đến khi đưa cây lũa lên xe phải thuê cả cần cẩu.
Anh kể về một lần kiếm được một rễ gù hương rất to và đẹp, anh định giá nó khi hoàn thành chắc cũng phải đến trăm triệu chứ không ít. Nhưng khi đào lên xong rồi do rễ cây quá to không thể vận chuyển ra được do vướng cây rừng, vậy là phải cắn răng chịu đựng cưa nhỏ rễ cây thì mới đưa được ra ngoài, tiếc đứt từng khúc ruột mà không biết làm thế nào!
Gần đây việc tìm những cây gỗ lũa thô trở nên khó khăn hơn. Anh đã phải đặt hàng từ những mối chuyên đào gỗ lũa cả từ tận Thanh Hóa, rồi trên Sơn La, Lai Châu…vận chuyển về, và như vậy chắc chắn giá thành cũng không được rẻ và nhất là không bảo quản được những gốc lũa nguyên trạng như mình tự đi đào.

Thị trường và làng nghề
Từ chỗ chơi, đến chỗ bán nhỏ rồi bán lớn, những người nghệ nhân nơi đây đang ngày càng “phất” lên do lợi nhuận thu được giữa mua và bán được là rất lớn.
Anh Ninh- chủ một xưởng sản xuất khác nói nhỏ với tôi rằng: “Có những tác phẩm tôi lãi tới cả vài chục triệu đồng, bởi nhiều khi mình mua hoặc tìm được nhiều gốc lũa chỉ với giá vài ba triệu đồng, khi về chỉ mất công “sửa sang” một chút thôi, gặp khách hàng họ thích là họ mua liền với giá cao mà không đắn đo gì cả.”
Nhiều mặt hàng gỗ lũa qua đôi bàn tay khéo léo của người nghệ nhân đã từ không giá trị trở thành có giá gấp tới vài trăm lần. Từ một gốc lũa, họ có thể làm ra tới bốn năm loại sản phẩm khác nhau: như bộ bàn ghế đắt tiền, chiếc kệ sách đỏm dáng, chiếc đôn lạ mắt để ngồi hay để đặt chậu hoa; còn những mẩu gỗ lũa vụn cũng có thể trở thành một sản phẩm nào đó trưng bày trong nhà tùy theo cách hiểu của mỗi người và giá của nó cũng từ 300 đến 500 ngàn đồng/chiếc.
Trong những năm gần đây, nhiều người chơi gỗ lũa đã tìm đến đây và đặt hàng- trong đó có nhiều đơn hàng của các doanh nghiệp và cả những người nước ngoài từ Đài Loan, Hàn Quốc…tới. Thị trường của gỗ lũa ngày càng được mở rộng và đi sâu vào đời sống của một bộ phận dân chúng. Một làng nghề đã được hình thành một cách ngẫu nhiên, đầy bất trắc gian khổ, giờ đây đã có một chỗ đứng dù còn khiêm tốn trong đời sống Mỹ thuật ứng dụng đương đại, và đang hình thành nên một lớp nghệ nhân mới: nghệ nhân gỗ lũa- góp phần tôn vinh vẻ đẹp làng nghề Việt Nam…Nhưng để có thể phát triển làng nghề gỗ lũa như một làng nghề rồi cũng sẽ trở thành “truyền thống” thì cần phải có một chính sách quy hoạch, đầu tư hợp lý cùng một cơ chế quản lý thích hợp.